Norwegia zwraca skradziony przez Niemców obraz Henri Matisse’a

22 marca 2014 | HISTORIA | KULTURA |

Matisse BLUE DRESS IN OCHRE ARM CHAIR

„Kobieta w błękicie przy kominku”, zany także jako „Robe bleue dans un fauteuil ocre” (fr.) lub „Woman in Blue in Front of Fireplace” (ang.) – to warty ok. 100 mln. NOK (ok. 50 mln. zł) obraz francuskiego fowisty Henri Matisse’a, który zostanie zwrócony rodzinie właściciela, Paula Rosenberga. To pierwszy w historii Norwegii przypadek zwrotu dzieła sztuki pochodzącego z kradzieży w okresie II wojny światowej.

Obraz Matisse’a, jednego z najsłynniejszych malarzy ostatnich stu lat, przeszedł burzliwe dzieje, zanim trafił do Centrum Sztuki im. Henie-Onstada w pobliżu Oslo. Paul Rosenberg, jeden z najbardziej znanych na świecie paryskich handlarzy sztuki współczesnej, zakupił obraz od samego Matisse’a w roku 1937, którego reprezentował tak samo, jak Pabla Picassa i George’a Braque’a. Sam Rosenberg wyemigrował wraz z rodziną do Nowego Jorku w 1940 r., uprzednio deponując obraz w skarbcu banku w miejscowości Libourne na południu Francji.

„Bezpańska sztuka”

Dzieło Matisse’a zostało następnie skonfiskowane w 1941 przez Niemców okupujących w tym czasie Francję. Obraz ten miał trafić do prywatnej kolekcji Hermana Göringa. Akcją rabunku dzieł sztuki kierował Alfred Rosenberg, główny ideolog Adolfa Hitlera, poprzez utworzonym przez niego Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR) – Sztabem Operacyjnym Reichsleitera założonym w Paryżu. Celem tej organizacji było skonfiskowanie „bezpańskich dzieł sztuki” w całej okupowanej przez niemieckich nazistów Europie, definiowanych jako „żydowskie, masońskie i komunistyczne”. Także cenne manuskrypty, rzeźby i inne wartościowe przedmioty były w kręgu zainteresowań ERR.

Alfred Rosenberg. Foto: Bundesarchiv

Alfred Rosenberg. Foto: Bundesarchiv

 

Paul Rosenberg z obrazem Matisse'a "Odaliska" z 1937 r. Foto: wikimedia.com

Paul Rosenberg z obrazem Matisse’a „Odaliska” z 1937 r. Foto: wikimedia.com

Ofiarą rabunku ze strony ERR padały dzieła sztuki znajdujące się głównie w kolekcjach prywatnych, muzeach państwowych, galeriach oraz te zagarnięte w wyniku plądrowania domów i mieszkań osób prywatnych, wysyłanych do obozów koncentracyjnych lub skazywanych na śmierć.

Norweski ślad

W okresie powojennym „Kobieta w błękicie” zmieniała wielokrotnie właścicieli, aż do czasu, gdy norweski armator, multimilioner i kolekcjoner sztuki, Niels Onstad (mąż słynnej łyżwiarki Sonji Henie), kupił obraz w Paryżu w Galerie Henri Bénézit na przełomie roku 1949-50. W późniejszym okresie dzieło Matisse’a wypożyczane było do wielu muzeów, m.in. Centrum Pompidou w Paryżu. Pojawiło się także w wielu specjalistycznych publikacjach oznaczone jako „pochodzące z kolekcji Paula Rosenberga”. Od 1961 r. obraz ten był oficjalnie częścią zbiorów norweskiego Centrum. Według ich informacji Niels Onstad poszukiwał intensywnie informacji na temat pochodzenia nowego nabytku, nie spotykając się jednak w tym czasie z roszczeniami ze strony Rosenbergów. Centrum uważa zatem, że obraz został zakupiony w dobrej wierze.

imgres

Sonja Henie Onstad i Niels Onstad. Foto: hok.no

 

Sonja Henie. Foto: HOK.

Sonja Henie. Foto: HOK.

Ponieważ Norwegia jest jednym z 44 sygnatariuszy Konferencji Waszyngtońskiej z 1998 r., rodzina Paula Rosenberga postanowiła w 2012 r. skontaktować się z Centrum Sztuki im. Henie-Onstada poprzez londyńską organizację Art Loss Register (ALR – Rejestr Zagubionej Sztuki) w celu odzyskania cennego obrazu.

Norweskie Centrum Sztuki wszczęło własne, niezwykle kosztowne procedury śledcze, mające ustalić wiarygodność roszczeń rodziny Rosenbergów, reprezentowanej przez m.in. jego wnuczkę Anne Sinlcair. Jest ona jedną z najbardziej znanych dziennikarek telewizyjnych Francji i byłą żoną Dominique’a Strauss-Kahna, uwikłanego w skandal obyczajowy byłego ministra finansów Francji i dyrektora Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Anne SInclair i Dominique Gaston André Strauss-Kahn. Foto: sueddeutsche.de

Anne SInclair i Dominique Strauss-Kahn. Foto: sueddeutsche.de

Dochodzenie Centrum Sztuki nie zdołało ustalić, jakie były dokładnie losy obrazu od chwili jego konfiskaty ze skarbca bankowego do momentu pojawienia się w galerii Bénézit. – Przeglądnęliśmy wiele archiwów, dokumentów i dowodów w tej sprawie ustalając na ile to było możliwe historię tego dzieła – powiedziała Tone Hansen, dyrektor Centrum, w rozmowie z dziennikiem Aftenposten. Zarówno Centrum jak i spadkobiercy Rosenberga zbadali zarówno francuskie, jak i amerykańskie archiwa, skontaktowano się z rozlicznymi muzeami, instytucjami i rzeczoznawcami we Francji.

Adwokat Christopher A. Marinello, reprezentujący spadkobierców Rosenberga, ostro krytykował rok temu Centrum Sztuki im. Henie-Onstada za opieszałość i brak woli wypełnienia zobowiązań wynikających z podpisanych umów międzynarodowych. Sprawa zakończyła się szczęśliwie dla rodziny francuskiego handlarza sztuki, ale jest wielkim ciosem dla Centrum Sztuki im. Henie-Onstada. – Nie posiadamy w naszym kraju równie cennego dzieła Matisse’a. To ogromna strata – stwierdził Audun Eckhoff, dyrektor Muzeum Narodowego w Oslo komentując sprawę dla Aftenposten. Obraz już został wywieziony z Norwegii.

Art Loss Register (ALR) ma w swej bazie danych 380.000 zarejestrowanych skradzionych i zaginionych dzieł sztuki. 70.000 z nich zostało skradzionych w okresie 1933 – 1945. Na skutek działań wojennych zaginęło w Polsce ponad 66.000 dzieł sztuki. Odnaleziono z nich tylko nieliczne. Centrum Sztuki im. Henie-Onstada podjęło inicjatywę założenia narodowego komitetu ds. przeglądu zbiorów publicznych, podobnie jako to ma miejsce w Holandii, Niemczech i Francji. W zbiorach Centrum znajduje się 18 obrazów namalowanych przed 1945 r. – Z uwagi na sprawę Matisse’a naturalnym będzie dokonie przeglądu naszych zbiorów pod kątem pochodzenia tych dzieł. Sprawdziliśmy je już ze znanymi archiwami zawierającymi dzieła splądrowane przez nazistów. Przeznaczamy na to – jak na nasze możliwości – duże zasoby – powiedziała Tone Hansen. W internecie umieściiśmy ich spis, jak na razie nikt nie zgłosił roszczeń o prawo własności do nich.

Źródło: Afteposten, HOK, wikipedia.com

Przeczytaj również: